Tactiele communicatie

Ik zal me eerst even voorstellen, hoewel velen van jullie mijn naam al kennen. Ik ben Irma Bosman, sinds 18 jaar verbonden aan de Hogeschool Utrecht voor de opleidingen Tolk gebarentaal, Leraar gebarentaal en Schrijftolk. De meeste tolken met wie jullie werken hebben les gehad van mij. Een aantal van jullie ontvangt elk jaar een paar van mijn studenten die komen kennismaken, communiceren en oefenen met begeleiden. IK wil graag iets duidelijk maken over tactiele communicatie.

Codegebaren, social haptic communication, tactiele lokalisatie, tactiel gebaren, tactiele gebarentaal, Vierhandengebaren; verschillende termen worden door elkaar gebruikt, maar weten doofblinde tolkgebruikers precies wat het is?

Tactiele communicatie is alle communicatie waarbij aanraking een rol speelt. Of we vingerspellen in de hand , Lorm of voelbare gebaren gebruiken; het zijn allemaal onderdelen van tactiele communicatie.
Sommige aanrakingen maken deel uit van een taal, zoals tactiele gebaren waarbij de gebaren ontleend zijn aan de Nederlandse gebarentaal. Kunnen we dan spreken van tactiele gebarentaal?
Nee, dat weer niet, want gebarentaal is veel breder. Tot de gebarentaal behoren bijvoorbeeld ook de mimiek en het mondbeeld die bij de tactiele communicatie wegvallen of vervangen moeten worden. En daar komt meteen het verschil tussen een taal en een systeem om de hoek kijken.

Een taal ontwikkelt zich op een natuurlijke manier, een systeem is gebaseerd op afspraken. Als we afspreken om verdriet met een smiley op de hand, de rug of het been weer te geven, dan is dat een afspraak die niet bij iedereen bekend is. Als begeleidster Jantien dat met Bert heeft afgesproken, moet ze dat weer opnieuw doen als ze Hans begeleidt. Ook moet Bert dat weer opnieuw afspreken met zijn begeleider Tom.

Op de Hogeschool Utrecht zijn we zo’n 10 jaar geleden met 7 doofblinde mensen en hun begeleiders en tolken bij elkaar gaan zitten om enkele afspraken te maken over gebaren die je vaak nodig hebt, zoals “Ik ga naar de wc”, “Wil je nog koffie?”, “Kun je iets harder praten?” of “Pauze”. Wij hebben dat toen codegebaren genoemd. Ook met Social haptic communication worden de laatste 2 jaar afspraken gemaakt over hoe je bijvoorbeeld op iemands rug bepaalde informatie uit de omgeving kan weergeven. Is dit taal? Nee, dit zijn afspraken die tussen twee of meer personen gemaakt worden.
De meeste doofblinde mensen zullen dat soort afspraken ook in de thuissituatie hebben met hun partner, kinderen, ouders of vrienden. Zo kun je iets snel duidelijk maken, ook al is de ander aan het afwassen of een boek aan het luisteren. Deze afspraken (codegebaren of socials haptics) zijn onderdelen van tactiele communicatie.

Vierhandengebaren is een term die wordt gebruikt voor communicatie waarbij twee mensen hun handen op elkaar leggen om zo elkaars gebaren af te voelen. Omdat je de laatste tijd steeds meer ziet dat het afvoelen gebeurt terwijl beide communicatiepartners 1 hand te gebruiken, lijkt het verstandiger in plaats van vierhandengebaren de term tactiele gebaren te gebruiken. Dat kan dan zijn tactiele gebaren met vier en tactiele gebaren met twee handen.

Tactiele lokalisatie betekent dat je laat voelen hoe een ruimte eruit ziet, waar iets in de ruimte geplaatst wordt of welke personen of voorwerpen er zijn. Dat kan bijvoorbeeld zijn door een plattegrond op de rug te tekenen, op het been aan te geven waar de spreker zit of de vingers te gebruiken voor een opsomming. Een tolk zal het ook gebruiken om bijvoorbeeld twee personen of twee voorwerpen uit elkaar te plaatsen. Zo kan ze steeds terug verwijzen naar dat plekje op het been of de rug van de hand waar ze deze personen of voorwerpen eerder geplaatst heeft. Over tactiele lokalisatie zal ik volgende keer wat meer schrijven, omdat ik denk dat het hele handige afspraken zijn die de communicatie kunnen vergemakkelijken en versnellen.

Social haptic communication bestaat dus eigenlijk uit codegebaren en tactiele lokalisatie. Het zijn allemaal geen op zichzelf staande systemen maar afspraken die onderdeel uitmaken van tactiele communicatie.

Ik hoop dat het hiermee wat duidelijker is geworden wat de verschillende termen inhouden. Als je nog vragen hebt of commentaar wilt leveren, mag je me altijd mailen: irma.bosman(a)hu.nl.

Tot een volgende keer.